Van afvalberg naar afvalbesparing

Isabella Klarenbeek is onderzoeker duurzaamheid bij de afdeling orthopedie. Traditioneel is orthopedie een specialisme dat veel lange operaties uitvoert. En zo’n operatie laat dus ook heel veel afval na. “We kwamen er bij een inventarisatie achter dat we bij iedere operatie 254 instrumenten klaar hadden liggen,’ zegt Klarenbeek. ‘We zijn ons bij ieder instrument met z’n allen gaan afvragen of we dat écht nodig hadden. Sommige instrumenten liggen op de netten vanwege persoonlijke voorkeuren of er liggen maten die weinig gebruikt worden. Is dat nodig? Uiteindelijk zijn we tot een hele forse reductie gekomen en gebruiken we nog maar de helft van de instrumenten. Een klein aantal instrumenten bewaren we in een gesloten net, voor het geval we ze toch nodig hebben. Als je dan bedenkt dat alle instrumenten – of ze tijdens de operatie gebruikt zijn of niet – verpakkingsafval opleveren én steriel gereinigd moeten worden, dan kun je de impact van zo’n besparing wel uitrekenen.”

Klarenbeek: “Voor mij was er niet één specifiek moment waarop ik besloot dat duurzaamheid belangrijk is. Het is meer het besef dat we de aarde nu op een manier gebruiken die niet vol te houden is: we nemen te veel, te snel. Als we zo doorgaan, putten we de aarde uit. Overal om je heen zie je dat terug, of dat nou in het ziekenhuis is of op andere plekken. Ik zie dagelijks zoveel dingen waarvan ik denk dat het duurzamer kan. Dat kan iets simpels zijn, zoals het niet uitprinten van een document of geen wegwerpbekertjes gebruiken, maar het kan ook veel verder gaan. Het lastige in het ziekenhuis is dat je niet zomaar iets kunt veranderen. De hele vakgroep of meerdere afdelingen moeten meestal toestemming geven voor je iets kan aanpassen.”

In een recente studie optimaliseerde het team, waarvan Klarenbeek deel uitmaakt, de instrumentensets voor omgekeerde schouderprothesen (RSA). Dat leidde tot een forse vermindering van afval en milieu-impact, zónder in te leveren op patiëntveiligheid.

De onderzoekers pasten de Healthcare Sustainability Mode and Effect Analysis (HSMEA) toe om de milieu-impact van zes veelvoorkomende orthopedische operaties in kaart te brengen en te verminderen. Daarbij werd afval verzameld uit drie operaties per type ingreep en geanalyseerd op materiaalsoort, gewicht en milieu-impact. Klarenbeek heeft een processtroomdiagram opgesteld van acht afvalcategorieën en hieraan CO₂-equivalenten gekoppeld. Vervolgens werd per artikel beoordeeld welke afvalreductie haalbaar was met behulp van de 6R-methodologie (Refuse, Reduce, Reuse, Rethink, Recycle, Refrain).

De optimalisatie van instrumentensets bij RSA leidde tot een aanzienlijke vermindering van materiaalgebruik en milieu-impact. Van de 254 instrumenten werd 55% verwijderd of herverdeeld, waardoor het aantal (standaard) netten met instrumenten daalde van tien naar zeven. De netten worden na elke operatie gereinigd en gesteriliseerd. Het reduceren van het aantal instrumenten en netten resulteerde in een geschatte besparing van 5,62 kg CO₂ per operatie en ruim 524 kg CO₂ per jaar voor het hele ziekenhuis. Bij nationale opschaling zou dit zelfs kunnen oplopen tot 73.000 kg CO₂-reductie. Ter illustratie: er zijn 3500 bomen nodig, een jaar lang, om deze hoeveelheid CO₂ op te nemen. Naast milieuvoordelen zorgen de kleinere sets ook voor lagere kosten en minder werkdruk in de sterilisatieafdeling en operatiekamer.

De toepassing van de HSMEA-methodiek bij zes veelvoorkomende orthopedische ingrepen liet zien dat er substantiële milieuwinst haalbaar is. Door de overstap te maken naar duurzamere alternatieven en het heroverwegen van overbodige artikelen werd per operatie tot enkele kilo’s afval en CO₂-uitstoot vermeden. Daarmee tonen de studies aan dat gestructureerde analyse en relatief eenvoudige ingrepen de milieu-impact van operaties kunnen verminderen.

Klarenbeek: “We merken dat samenwerking tussen ziekenhuizen heel waardevol is om duurzaamheid verder te brengen. In een ander ziekenhuis, bijvoorbeeld, bleek na onderzoek dat er geen bewijs is voor de effectiviteit van een herhaalde toediening van een specifiek medicijn. Op basis daarvan hebben wij ons beleid aangepast om niet alleen het medicijngebruik maar ook het afval te verminderen, en de werkdruk te verlagen.”

Dit soort kennisuitwisseling gebeurt steeds vaker, volgens Klarenbeek: “Ziekenhuizen delen onderzoeksresultaten en best practices, wat helpt om sneller stappen te zetten zonder dat het wiel telkens opnieuw moet worden uitgevonden.”