Prostaatkanker

Inleiding

U heeft van uw arts de diagnose prostaatkanker gekregen. Deze diagnose brengt veel onzekerheid met zich mee. U en uw naasten krijgen heel wat informatie en emotie te verwerken. Deze informatie kan u hierin ondersteunen. 

De prostaat

De prostaat is een klein orgaan dat zich onder de blaas bevindt en rondom de urinebuis. Het hoort bij de mannelijke voortplantingsorganen. De prostaat maakt prostaatvocht. Bij een zaadlozing komen de zaadcellen samen met het zaadvocht naar buiten via de plasbuis. De prostaat is ongeveer zo groot als een walnoot en heeft een vergelijkbare vorm. De prostaat ligt als een ring om de blaashals.

Bij veel mannen boven de 40 jaar wordt de prostaat groter. Dit komt waarschijnlijk door de invloed van het mannelijk geslachtshormoon testosteron op het prostaatweefsel. Dit kan soms leiden tot afwijkingen in de prostaat.

De afwijkingen kunnen goedaardig  of kwaadaardig (kanker) zijn. Een goedaardige afwijking is bijvoorbeeld een vergroting van de prostaat, ook wel 'hyperplasie' genoemd. Dit betekent dat er meer bindweefsel, spierweefsel en klierbuisjes ontstaan. Bij een kwaadaardige afwijking noemen we dit prostaatkanker.

PSA

PSA staat voor 'Prostaat Specifiek Antigeen'. Dit is een eiwit dat in het bloed zit. Het wordt aangemaakt door de prostaat. Met een bloedtest kunnen we meten hoeveel PSA er in uw bloed zit. Dit heet een PSA-test. Als de PSA- waarde te hoog is, kan dit wijzen op porstaatkanker. Maar dit is niet altijd het geval.

Wat betekent de PSA-waarde?

PSA is een tumormarker voor de prostaatkanker, maar het kan ook iets anders betekenen, bijvoorbeeld een blaasontsteking, een vergrote prostaat of een blaasretentie (dit betekent het niet spontaan kunnen plassen bij een volle blaas).

Prostaatkanker

Prostaatkanker is wanneer kwaadaardige cellen ongecontroleerd groeien in de prostaat. De medische naam voor prostaatkanker is prostaatcarcinoom. 
Prostaatkanker ontstaat in de klierbuisjes van de prostaat. de prostaat is een onderdeel van de mannelijke voortplantingsorganen. het ligt onder de blaas, net voor de endeldarm. Door prostaatkanker verandert de structuur van de klierbuisjes. Een arts kan dit soms voelen: de prostaat voelt dan harder aan. 
Prostaatkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij mannen. Prostaatkanker groeit meestal langzaam en geeft weinig klachten, vooral in het begin. Daarom merken de meeste mannen niet dat ze prostaatkanker hebben.

Verhoogd risico op prostaatkanker

Risicofactoren die de kans op prostaatkanker vergroten, zijn leeftijd, erfelijkheid en afkomst. Vanaf ongeveer 50 jaar hebben mannen een verhoogd risico op prostaatkanker. In sommige families komt prostaatkanker vaker voor, vooral op jonge leeftijd (<55 jaar). Dit is vaak een agressievere vorm met een slechtere prognose.

Voor meer informatie:

• www.prostaatkankerstichting.nl
• www.kanker.nl
• www.allesoverurologie.nl

Stadiumindeling bij prostaatkanker

Uw arts vertelt u in welk stadium de prostaatkanker zich bevindt en wat dit betekent voor uw behandeling en vooruitzichten.
Prostaatkanker wordt ingedeeld in de volgende stadia:

• Lokale prostaatkanker ( stadium 1 en 2 )
• Doorgegroeide prostaatkanker (stadium 3)
• Uitgezaaide prostaatkanker ( stadium 4)

Artsen gebruiken ook wel de TNM-indeling. Deze letters betekenen:

• T van tumor: hoe groot de tumor is en of deze is doorgegroeid in het omliggende weefsel. (stadia zoals hier boven is vermeld)
• N van node (lymfeklier): of er uitzaaiingen in de lymfeklieren zijn.
• M van metastasen: of er uitzaaiingen zijn in andere delen van het lichaam, zoals in de botten of andere organen.

Meer informatie

•  www.kanker.nl, meer over de stadiumindeling
• www.prostaatkankerstichting.nl voor een filmpje over TNM-indeling

Gleason-score bij prostaatkanker

De Gleason-score geeft aan hoe agressief de prostaatkanker is. De score ligt tussen 6 en 10. Hoe hoger het getal, hoe agressiever de tumor.

Hoe wordt de Gleason-score berekend?

Om de Gleason-score te bepalen, kijkt de arts (patholoog) naar het weefsel dat uit de prostaat is verwijderd door middel van een biopsie. Hij bekijkt dit onder een microscoop en kijkt hoe erg de cellen afwijken van gezonde prostaatcellen.

De Gleason-score bestaat uit 2 onderdelen die samen worden geteld:

• Hoe agressief zijn de kankercellen die het vaakst voorkomen?
• Hoe agressief zijn de kankercellen die daarna het vaakst voorkomen?

De meest afwijkende kankercellen krijgen het hoogste cijfer 5. De minst afwijkende cellen krijgen het cijfer 3. 
De uiteindelijke Gleason-score is de som van deze 2 cijfers. Bijvoorbeeld 4+3=7 of 3+5=8. De maximale score is 10, wat de meest agressieve vorm van prostaatkanker is.

ISUP-score (graad-groep indeling)

Naast de Gleason-score wordt vaak nog een andere indeling gebruikt: ISUP. Dit wordt ook wel graad-groep indeling genoemd. De ISUP is gebaseerd op de Gleason-score en loopt van 1 t/m 5.

• ISUP 1: Gleason-score 6 (of minder)
• ISUP 2: Gleason-score 3+4=7
• ISUP 3: Gleason-score 4+3=7
• ISUP 4: Gleason-score 8
• ISUP 5: Gleason-score 9-10

De arts bespreekt met u wat deze getallen betekenen voor u behandelplan en vooruitzichten.

Behandelmogelijkheden bij prostaatkanker

Bij prostaatkanker zijn er verschillende behandelingen mogelijk. Niet iedereen krijgt dezelfde behandeling. De behandeling hangt onder andere af van het stadium van de kanker.

Behandeling van niet-uitgezaaide prostaatkanker

Prostaatkanker die niet is uitgezaaid, kan op verschillende manieren behandeld worden. Voor sommige mannen is er de keuze tussen behandeling of actief volgen. Dit hangt onder andere af van de tumorkenmerken en uw leeftijd. De uroloog zal dit met u bespreken.

De behandelingen voor niet-uitgezaaide prostaatkanker zijn:

• actief volgen;
• operatieve verwijdering van de prostaat;
• brachytherapie (inwendige bestraling);
• uitwendige bestraling, eventueel gecombineerd met hormoontherapie.

Alle behandelingen bieden een goede kans op genezing, maar bij elke behandeling kunnen bijwerkingen optreden. Niet elke behandeling is voor iedere patiënt geschikt. 

Behandeling van uitgezaaide prostaatkanker

Prostaatkanker kan uitzaaien naar de botten, lymfeklieren en andere organen.  Als de kanker is uitgezaaid, is genezing niet meer mogelijk. De behandeling is dan gericht op het remmen van de ziekte en het verminderen van klachten. 

De behandeling kan bestaan uit:

• hormoontherapie;
• bestraling, in combinatie met hormoontherapie;
• chemotherapie, kan ook in combinatie met hormoontherapie.

Meer informatie

www.kanker.nl

www.prostaatkankerstichting.nl

Behandelplan

Voor het vaststellen van de het behandelplan werken verschillende specialisten van verschillende ziekenhuizen samen. Dit heet het multidisciplinair overleg (MDO).

Het belangrijkste doel is dat de behandeling de best mogelijke kans op herstel biedt. De arts zal het behandelplan met u bespreken en uitleggen welke bijwerkingen de behandeling kan hebben. Als u alle informatie van uw arts en oncologieverpleegkundige heeft ontvangen, kunt u samen de keuze maken voor de behandeling.

Keuzehulp

U kunt gebruik maken van een online keuzehulp:

https://prostaatkankerstichting.nl/prostaatkanker/keuzehulpen/

Hormonale behandelingen

Hormonen zijn stoffen die door ons lichaam zelf worden gemaakt. Een belangrijke groep hormonen zijn de mannelijke geslachtshormonen. De prostaat heeft deze hormonen nodig voor de groei en ontwikkeling. Prostaatkanker gebruikt deze hormonen ook om te groeien. Wanneer deze hormonen niet meer aanwezig zijn of worden geblokkeerd, kunnen de kankercellen minder goed overleven. De groei van de tumor neemt af en soms verdwijnen ze zelfs voor een groot deel.

Hormonale therapie wordt voorgeschreven in verschillende stadia van prostaatkanker:

• bij uitwendige bestraling van de tumor;
• bij uitgezaaide prostaatkanker';
• als de tumor ondanks andere behandeling(en) toch weer terug komt.

Meer informatie over de hormoontherapie is te lezen op "Hormoontherapie bij prostaatkanker".

Radiotherapie

Radiotherapie kan bij prostaatkanker kan zowel een genezende (curatieve) als een levensverlengende of kwaliteit van leven verbeterende (palliatieve) behandeling zijn. Bij bestraling wordt geprobeerd om de kankercellen te vernietigen, terwijl de gezonde cellen zoveel mogelijk gespaard blijven. Kankercellen verdragen straling minder goed dan gezonde cellen en herstellen slechter. Gezonde cellen herstellen zich meestal wel. 

Bestraling kan op verschillende manieren worden gegeven: uitwendige, inwendige of een combinatie van beide. De radiotherapeut zal dit met u bespreken.

Uitwendige bestraling

Bij uitwendige bestraling wordt de prostaat van buitenaf bestraald. De radiotherapeut bepaalt vooraf  hoeveel straling nodig is. Het doel is om de kankercellen te vernietigen en gezonde cellen zoveel mogelijk te sparen.

• De behandeling duurt meestal een aantal weken.
• Er wordt 4 of 5 keer per week bestraald
• Hormoontherapie kan soms als combinatiebehandeling worden gegeven.

Inwendige bestraling

Bij inwendige bestraling (brachytherapie) wordt de tumor van binnenuit bestraald. De radiotherapeut plaatst kleine radioactieve staafjes in de prostaat, dicht tegen de tumor aan.

• De straling komt bijna alleen in de prostaat.
• Het voordeel is dat er weinig gezond weefsel wordt beschadigd.
• Brachytherapie wordt niet aanbevolen bij een hoge PSA-waarde, hoge Gleason-score, een grote prostaat, tumor dicht bij de plasbuis of ernstige plasklachten. 

Radiotherapie in VieCuri

De radiotherapie wordt in VieCuri verzorgd door een dependance van Maastro.

Meer informatie over deze behandelingen kunt u lezen op:

www.maastro.nl/voor-patienten/bestralingsbehandeling/fotonentherapie.

Operatief verwijderen van de prostaat

Het verwijderen van de prostaat kan een behandeloptie zijn als de prostaatkanker zich alleen in de prostaat zit en er geen aanwijzingen zijn voor uitzaaiingen naar andere delen van het lichaam. 

De operatie wordt uitgevoerd met behulp van de Da Vinci Xi-Robot, een moderne techniek die ook wel RARP wordt genoemd (Robot Assisted Radical Prostectomy).

Alle prostaatverwijderingen vinden plaats in Het Zuyderland Medisch Centrum in Heerlen.

De benodigde gegevens en onderzoeken worden veilig gedeeld met de afdeling Urologie van het Zuyderland.

Wat gebeurt er tijdens de operatie?

Tijdens de operatie wordt de volledige prostaat verwijderd. Dit wordt een radicale prostatectomie genoemd. Ook het omliggende weefsel, een deel van de plasbuis (die door de prostaat heen loopt) en de zaadblaasjes worden verwijderd. In sommige gevallen kunnen ook de lymfeklieren rondom de prostaat worden weggehaald. Waar mogelijk wordt geprobeerd de zenuwen die de erectiefunctie beïnvloeden, te sparen.

De verbinding tussen de prostaat en de plasbuis wordt losgekoppeld, waarna de prostaat zelf wordt verwijderd. Om de nieuwe verbinding tussen de blaas en de plasbuis te beschermen, wordt er een blaaskatheter geplaatst, deze blijft ongeveer 10 dagen zitten.

Wat kunt u verwachten voor de operatie?

Alle informatie over de RARP ontvangt op de poli Urologie in VieCuri, van zowel de uroloog als de oncologieverpleegkundige.

Het is belangrijk dat u al vóór uw operatie begint met het trainen van uw bekkenbodemspieren. Door te oefenen bent u beter in staat om uw bekkenbodemspieren aan te spannen bij drukverhogingen in de buik (bijvoorbeeld wanneer u niest). Hierdoor kunt u ongewild urineverlies zoveel mogelijk voorkomen of beperken. U krijgt een verwijzing voor de bekkenfysiotherapie. U kunt dan voor de operatie al contact met hun opnemen.

Voorbereiding op de operatie

Voorafgaand aan de operatie krijgt u een preoperatieve screening in het Zuyderland. U heeft dan een gesprek met de anesthesioloog. Ook wordt er een gesprek gepland met de uroloog en een oncologieverpleegkundige van het Zuyderland.

Na de operatie

Zodra de datum voor de operatie bekend is, ontvangt u de vervolgafspraken voor na de operatie. Deze afspraken vinden dan plaats in VieCuri.

Meer informatie

Op de website van het Prostaatkanker centrum Zuid vindt u alle informatie die u nodig heeft: www.prostaatkankercentrumzuid.nl 

Actief volgen

Wat is actief volgen bij prostaatkanker?

Prostaatkanker groeit vaak langzaam, waardoor het niet altijd nodig is om de kanker meteen te behandelen. Behandelingen kunnen namelijk bijwerkingen hebben. In sommige gevallen kunt u kiezen voor actief volgen. Dit betekent dat de arts de ziekte volgt met regelmatige controles van de PSA aangevuld met een MRI van de prostaat. Andere namen voor actief volgen zijn of active surveillance. 

Wanneer actief volgen?

Actief volgen is bedoeld voor mannen met laaggradige, gelokaliseerde prostaatkanker. Dit is kanker die nog niet is uitgezaaid en die langzaam groeit.

De arts bekijkt op basis van uw PSA, de MRI van de prostaat en de uitslag van het prostaat weefsel (wat door middel van een biopsie is afgenomen), of het actief volgen bij u past.

Controles bij actief volgen

Als u kiest voor actief volgen, krijgt u om de 4-6 maanden controle onderzoeken. Dit houdt in dat de uroloog:

• elke 4-6 maanden een PSA-test doet;
• regelmatig een rectaal toucher (inwendig handmatig onderzoek via de anus) uitvoert;
• na 1 jaar een MRI-scan van de prostaat maakt en eventueel biopten neemt.

Als de situatie 2 jaar lang niet verandert, worden de controles minder vaak gedaan, meestal is dit dan 1 keer per jaar.

Wat als de situatie verandert?

Bij een controle kan blijken dat de tumor agressiever is geworden. Dit komt voor bij ongeveer 1 op de 3 mannen die actief volgen als "behandeling" hebben. In dat geval is behandeling nodig. Het doel blijft dan genezing.

Psychische invloed van actief volgen

Het kan mentaal moeilijk zijn om te weten dat er kanker in uw lichaam zit, maar dat de behandeling nog niet begint. Het is belangrijk om deze gedachten en gevoelens met uw arts te bespreken. Samen kunt u beslissen of u doorgaat met actief volgen of toch kiest voor een behandeling. 

Afzien van een behandeling

Het kan zijn dat u twijfelt of de belasting of de bijwerkingen van de behandeling opwegen tegen de verwachte resultaten. Dit kan afhangen van het doel van de behandeling. Het maakt bijvoorbeeld uit of de behandeling bedoeld is om te genezen of om het leven te verlengen.

Als u twijfelt of verder behandelen nog zinvol is, bespreek dit dan openlijk met uw uroloog of huisarts. Iedereen heeft het recht om te kiezen voor geen (verdere) behandeling.

Uw arts zal u altijd de nodige medische zorg en begeleiding blijven geven om de klachten van uw ziekte zoveel mogelijk te verlichten.

Meer informatie

• www.prostaatkankerstichting.nl
• www.kanker.nl
• https://prostaatkankerstichting.nl/prostaakanker/keuzehulpen/
• www.maastro.nl/voor-patienten/bestralingsbehandeling/fotonentherapie/
• www.prostaatkankercentrumzuid.nl
• www.allesoverurologie.nl/behandelinge/hormoontherapie/
• https://toonhermanshuisnoord-limburg.nl 

Oncologieverpleegkundige poli Urologie

De oncologie verpleegkundige heeft zich gespecialiseerd in de zorg voor patiënten met urologische kanker.  Wat kan zij voor u betekenen?

• De oncologieverpleegkundige bespreekt met u wat de uroloog heeft gezegd en geeft waar nodig extra uitleg.
• U krijgt informatie, advies en ondersteuning over de mogelijke behandeling en het omgaan met de situatie.
• U kunt met vragen over uw ziektebeeld terecht bij de oncologie verpleegkundige, ook is er aandacht voor wat de ziekte betekent voor u, uw naasten en uw sociale leven.
• Als u een oncologieverpleegkundige wilt spreken, kunt u dit altijd laten weten. Dan wordt er een afspraak voor u gemaakt.