Hormoontherapie bij prostaatkanker

Inleiding

Deze informatie is bedoeld voor mannen met prostaatkanker die hormoontherapie krijgen, en hun partners. Ook andere betrokkenen kunnen hier veel aan hebben.

Inhoudsopgave

Deze informatie is opgedeeld in 3 hoofdstukken:

1. Hormoontherapie bij prostaatkanker

2. Bijwerkingen en tips

3. Belangrijke adviezen

1. Hormoontherapie bij prostaatkanker

Wat is hormoontherapie?

Hormoontherapie is een behandeling voor prostaatkanker.

De medische naam voor hormoontherapie is ADT, wat staat voor androgeen deprivatie therapie. Het doel van deze therapie is het remmen van de mannelijke hormonen ,ook wel androgenen genoemd. 

Prostaatkankercellen hebben testosteron nodig om te groeien en te overleven.

Door de productie van testosteron te remmen, wordt de groei van prostaatkankercellen - ook die van eventuele uitzaaiingen - afgeremd.

Testosteron wordt voornamelijk geproduceerd in de zaadballen , en in kleinere hoeveelheden door de bijnieren.

Hoe kan hormoontherapie worden uitgevoerd?

Hormoontherapie kan op twee verschillende manieren worden toegepast, afhankeijk van uw situatie:

1. Door het degelijks innemen van tabletten Relugolix. U start met het innemen van 3 tabletten op de eerste dag. Vanaf de tweede dag neemt u elke dag 1 tablet
2. Via injecties. Hormoontherapie kan door middag van injecties. de polytheek van het VieCuri regelt dat de injectie wordt toegediend door een verpleegkundige van een thuiszorgservice, die bij u thuis komt.

Voor wie is hormoontherapie bedoeld?

Hormoontherapie wordt vaak voorgeschreven aan patiënten met prostaatkanker die een  bestralingsbehandeling ondergaan, met als doel de kanker te genezen. In dit geval duurt de behandeling meestal minimaal 6 maanden en maximaal 2 jaar. 

Bij patiënten waarbij genezing niet meer mogelijk is, is hormoontherapie een belangrijke behandeling. Het doel van hormoontherapie is om de ziekte onder controle te houden en te voorkomen dat de kanker verder groeit.  Hormoontherapie  kan vaak in combinatie met andere behandelingen, zoals bestraling of chemotherapie, worden gegeven. 

2. Bijwerkingen en tips

Wat doet hormoontherapie met uw lichaam?

Mannelijke hormonen spelen een belangrijke rol in het lichaam, bijvoorbeeld voor uw seksualiteit, lichaamsbouw, en het gevoel van welbevinden en levenslust. door de hormoontherapie kan de productie van deze hormonen verminderd worden , wat verschillende bijwerkingen kan veroorzaken.

Sommige bijwerkingen kunnen vervelend zijn, maar zijn verder onschadelijk. Andere bijwerkingen kunnen een risico voor uw gezondheid vormen, en daarom is het belangrijk om bepaalde leefregels te volgen om het risico te verminderen. 

De veel voorkomende bijwerkingen

In dit hoofstuk vindt u informatie over de meest voorkomende bijwerkingen en tips voor het omgaan met deze bijwerkingen.

Sommige bijwerkingen kunne invloed hebbenop uw relatie met anderen, bijvoorbeeld door veranderingen in uw emoties of seksualiteit. Het is daarom belangrijk om goed voor uzelf te zorgen. Hieronder staan enkele adviezen die u kunnenhelpen om met de bijwerkingen om te gaan. 

• Beweeg regelematig
• Fysieke activiteit helpt niet alleen om fitter te blijven, maar kan ook uw stemming verbeteren en stress verminderen.
• Eet gezond
• Een evenwichtig dieet ondersteunt uw gezondheid en helpt uw energieniveau op peil te houden. 
• Praat over de bijwerkingen.
• Her delen van uw ervaringen met anderen, bijvoorbeeld uw partner of een zorgverlener, kan u helpen om met de veranderingen om te gaan. 

Als u merkt dat de bijwerkingen uw dagelijks leven beïnvloeden, aarzel dan niet om hulp te vragen, bijvoorbeeld bij uw arts, een psycholoog of een steungroep. 

Opvliegers

Een opvlieger is een plotseling, onaangenaam gevoel van warmte, vaak in het gezicht , de nek, de borstkas en de rug. Hoewel uw lichaamstemperatuur niet echt stijgt, voelt het wel zo.

Tijdens een opvlieger heeft u vaak last van zweten en kan uw huid rood worden. In sommige gevallen zweten mannen zo veel dat kleding of beddengoed nat wordt.

Opvlieger kunnen ook uw nachtrust verstoren. Ongeveer 80% van de mannen krijgt ermee te maken, meestal zo'n drie maanden na het begin van de behandeling. Ze kunnen meerdere keren per dag optreden en duren van enkele seconden tot minuten. In sommige gevallen kunnen ze zelfs een uur aanhouden.

Opvliegers verdwijnen vaak niet snel, maar sommige mannen merken dat ze na verloop van tijd minder vaak voorkomen. Het is niet precies bekend waarom opvliegers ontstaan, maar ze kunnen spontaan optreden. Soms worden ze uitgelokt door factoren zoals stress, slechte nachtrust, een warme omgeving, het drinken van hete dranken of het eten van pittig gekruid voedsel.

Wat kunt u doen?

Een aantal leefregels kan u helpen om beter met opvliegers om te gaan.

• Stop met roken.
• Vermijd of beperk koffie, alcohol en sterk gekruid eten.
• Zorg voor een koele omgeving
• Vermijd grote temperatuursverschillen
• Draag kleding en beddengoed van natuurlijke stoffen zoals katoen, wol of zijde in dunne laagjes. Dit maakt het makkelijker om een laagje uit te trekken als u een opvlieger heeft.
• Leg een dun laken op uw bed dat u 's nachts makkelijker van het bed kunt trekken als het nat wordt.

Sommige mannen ervaren veel hinder van opviegers. Als de bovenstaande maatregelen niet helpen, kan er mogelijk aanvullende behandeling nodig zijn.

Veranderende stofwisseling

Wanneer het testosteron in het lichaam lager wordt, kan de spiermassa afnemen en kan het lichaam meer vet vasthouden, vooral rond de heupen en buik. Ongeveer 70% van de mannen komt na het starten van de behandeling een paar kilo aan. Dit gebeurt meestal in het eerste jaar en stabiliseert daarna.

Om deze veranderingen te beperken, is het belangrijk om gezond te eten en voldoende te bewegen. Hoewel deze leefregels de gevolgen voor spiermassa en gewicht kunnen helpen verminderen, is het vaak niet mogelijk om alles volledig te voorkomen. Het kan frustrerend zijn wanneer u ondanks het volgen van de adviezen toch spiermassa verliest en meer vet vasthoudt. Houd er echter rekening mee dat zonder deze leefregels de afname van spiermassa en de toename van vetmassa waarschijnlijk nog groter zouden zijn geweest.

Door de veranderingen in de stofwisseling hebben mannen die hormoontherapie ondergaan ook een verhoogd risico op het ontwikkelen van diabetes. Bij diabetes is het bloedsuikergehalte te hoog, wat kan leiden tot verschillende gezondheidsproblemen.

Daarnaast hebben mannen die langere tijd hormoontherapie gebruiken vaak een verhoogd cholesterol en een groter risico op hart- en vaatziekten. Het risico op diabetes en hart- en vaatziekten neemt al toe na zes maanden hormoontherapie.

Daarom is het belangrijk om een gezonde leefstijl te behouden. Dit helpt om de kans op deze aandoeningen te verkleinen. Gezonde gewoonten zoals  stoppen met roken, regelmatig bewegen en gezond eten kunnen een groot verschil maken. 

Botontkalking

Bij botontkalking wordt de botmassa afgenomen en verandert de structuur van de botten. Dit maakt het skelet zwakker en kan het risico op botbreuken verhogen. Deze aandoening komt vaak voor bij ouderen, maar mannen die langdurig hormoontherapie (ADT) gebruiken, lopen een grote risico op botontkalking.

Na 6 tot 12 maanden van behandeling kan de sterkte van de botten al afnemen, maar vaak merkt u hier zelf nog niet van . Het risico op botbreuken neemt toe door botontkalking, vooral als de botten verder verzwakken. 

Hoe kunt u botontkalking helpen voorkomen?

Botontkalking kan gedeeltelijk worden tegengegaan door voldoende calcium en vitamine D in te nemen via uw voeding. in het hoofstuk "Eet gezond' vindt u meer informatie hierover.

Soms wordt u ook calcium en vitamine D in de vorm van medicijnen  voorgeschreven. Neem echter nooit zelf voedingssupplementen in zonder dit eerst te overleggen met uw behandelaar. 

Daarnaast helpt lichaamsbeweging waarbij de botten worden belast om botontkalking te voorkomen. Hoewel zwemmen en fietsen goed voor de gezondheid zijn, belasten ze de botten nauwelijks. Activiteiten zoals wandelen, hardlopen of krachtraining hebben meer effect op de botsterkte. 

Hoe wordt botontkalking gemeten?

Met een DEXA-scan (Dual Energy X-ray Absorptiometry) kan de botdichtheid gemeten worden. Dit is een soort röntgenapparaat dat de gezondheid van uw botten onderzoekt.

Als uit de meting blijkt dat u een verhoogd risico heeft op botontkalking, kunnen medicijnen worden voorgeschreven. Deze kunnen via een onderhuidse injectie, een infuus of tabletten elke paar maanden toegediend worden. 

Meer weten over het behouden van sterke botten? Zie de informatie over:

Osteoporose - Bij prostaatkanker en hormoonbehandeling1 en Osteoporose - Algemene leefstijl adviezen.2

Problemen met de seksualiteit

Hormoontherapie kan invloed  hebben op de seksualiteit. Veel mannen merken dat hun zin seks afneemt of verdwijnt. Ook kunnen ze moeilijker of helemaal geen erectie meer krijgen op een natuurlijke manier. Deze veranderingen kunnen binnen een maand merkbaar zijn en leiden tot negatieve gevoelens, zoals schaamte of frustratie. In sommige gevallen kunnen er spanningen ontstaan binnen de relatie.

Het is belangrijk dat partners openlijk praten over de veranderingen in de seksualiteit  en samen naar manieren zoeken om intiem te blijven. Intimiteit kan op veel verschillende manieren worden uitgedrukt, zoals door strelen , knuffelen of samen tijd doorbrengen. Dit kan helpen om de band in de relatie sterk te houden.

Stemmingswisselingen

Het lage testosteronniveau door de hormoontherapie kan ervoor zorgen dat sommige mannen gevoeliger worden of vaker last hebben van stemmingswisselingen.

Dit kan betekenen dat u sneller verdrietig bent, sneller geëmotioneerd raakt of dat u zich sneller geïrriteerd voelt. Soms kunt u ook een 'kort lontje' hebben of somber reageren. Partners of vrienden merken dit vaal eerder dan uzelf.

Hoewel sommige mannen het als positief ervaren om meer emoties te tonen, kan het voor andere moeilijk zijn, vooral als dit als 'niet mannelijk' wordt gezien.  Dit kan leiden tot gevoelens van schaamte of ongemak.

De hormoontherapie kan ook de kans op depressieve klachten verhogen. Het is niet altijd makkelijk om te bepalen wat de oorzaak is van deze stemmingswisselingen, omdat de diagnose prostaatkanker zelf ook veel emotionele belasting kan geven. Bovendien kunnen de fysieke gevolgen van de behandeling, zoals vermoeidheid, bijdragen aan stemmingsveranderingen.

Het is normaal om zich somber of bezorgd te voelen wanneer u prostaatkanker hebt. Angst over de ziekte, zorgen over de toekomst, financiële problemen  en spanningen  binnen relaties komt vaak voor. Dit kan niet alleen bij de patiënt zelf, maar ook bij de partner leiden tot stemmingswisselingen. 

Geheugenproblemen

Bij sommige mannen kan hormoontherapie invloed hebben op het geheugen en denkvermogen. Dit kan zich uiten in moeite met concentreren, het maken van plannen, of het oplossen van problemen. Ook kan het lastiger zijn om dingen te onthouden, zoals namen of boodschappen die u moest kopen. 

Het is niet bij iedereen even sterk en sommige mannen merken bijvoorbeeld dat ze soms niet meer goed kunnen herinneren wat ze nodig hadden in de winkel of dat ze namen sneller vergeten. Deze geheugenproblemen kunnen vervelend zijn, maar gelukkig zijn er dingen die kunnen helpen om ze te verminderen.

Wat kunt u doen?

Regelmatig lichamelijke beweging en een gezond dieet kunnen het geheugen helpen behouden en verdere achteruitgang voorkomen. Het is belangrijk om actief te blijven, zowel fysiek als mentaal, om het geheugen zo goed mogelijk te ondersteunen.

Gevoelige tepels en groei van borstweefsel

Sommige mannen krijgen last van gevoelige tepels of merken dat het borstweefsel iets toeneemt in grootte.. De bijwerking komt vaker voor bij het gebruik van Bicalutamide, een medicijn dat vaak kortdurend wordt gegeven bij de start van de hormoontherapie. In dat geval veroorzaakt Bicalutamide meestal geen groei van borstweefsel.

Als Bicalutamide echter langer wordt gebruikt, kan de kans op het groeien van borstweefsel toenemen. Gelukkig kunnen deze klachten vaak worden verholpen met medicijnen of, in sommige gevallen , bestraling van het borstweefsel.

Andere bijwerkingen

Naast de eerder genoemde bijwerkingen kunnen er ook andere bijwerkingen optreden. Houd er rekening mee dat deze lijst niet volledig is en dat sommige bijwerkingen zelden voorkomen. De meest  bijkomende effecten kunnen zijn:

• Afname van lichaamsbeharing: De haargroei op de borstkas , rug, armen en benen kan verminderen
• Kleinere penis en zaadballen: Het kan zijn dat de penis en zaadballen iets kleiner worden
• Huidirritatie: De huid op de plek waar de injectie wordt gegeven kan geïrriteerd raken. 

3. Belangrijke adviezen

Beweging

Beweging heeft veel voordelen voor mannen  die hormoontherapie ondergaan. Het kan helpen om bijwerkingen zoals opvliegers, vermoeidheid, verlies van spiermassa, toename van vetmassa, stemmingswisselingen en geheugenproblemen te verminderen. Ook verlaagt lichaamsbeweging het risico op hart- en vaatziekten en diabetes. De algehele kwaliteit van leven is beter bij mannen die regelmatig. In dit hoofdstuk geven we praktische tips voor een gezond beweegprogramma. Kies voor een sport of activiteit die u leuk vindt, zodat u het gemakkelijker volhoudt.

Als u niet gewend bent om te sporten, kan het moeilijk zijn om hiermee te beginnen. Het is begrijpelijk dat u twijfelt of uw gezondheid het toelaat. Vraag daarom uw behandelaar naar de mogelijkheden. Het kan het verstandig zijn via een fysiotherapeut of sportschool een persoonlijk trainingsprogramma te volgen.

Het kan lastig zijn om gemotiveerd te blijven als u weinig effect merkt van de lichaamsbeweging. Zo kunt u ook als u veel beweegt wat meer vet vasthouden en spiermasse verliezen. Bedenk dan dat u misschien niet fitter wordt  van de lichaamsbeweging, maar dat u in belangrijke mate achteruitgang voorkomt.  Als u niet zo bewegen zouden de bijwerkingen erger zijn. 

Voorbeelden van lichaamsbeweging zijn: stevig wandelen, hardlopen,  dansen, gewichtheffen, voetballen, tennis, zwemmen en fietsen. Kies bijvoorbeeld vaker de trap in plaats van de lift of loop naar de winkel in plaats van de auto te nemen.

Om botontkalking tegen te gaan is het belangrijk om de botten te belasten tijdens het bewegen. Dit doet u bijvoorbeeld door te wandelen maar niet door te zwemmen.

Sport veilig

Over het algemeen  is sporten veilig voor mannen die hormoontherapie ondergaan. Net als bij iedereen kunnen er echter blessures optreden.

Wees extra voorzichtig als u last heeft van pijnlijke botten of gewrichten, aanhoudende spierpijn of stijve spieren.

Bestaande blessures of die u in het verleden heeft gehad kunnen terugkomen of verergeren.

Heeft u pijnlijke uitzaaiingen in de botten of ernstige botontkalking? Sport dan voorzichtig en vermijd springen of gewichtheffen.

Beweeg voorzichtig als u moeite heeft om uw evenwicht te bewaren.

Overleg altijd met uw behandelaar welke sporten voor u geschikt zijn als u hartproblemen heeft of een hoge bloeddruk die niet goed onder controle is. 

Tips om te bewegen

Mannen die hormoontherapie ondergaan, verschillen van elkaar. De één is bijvoorbeeld 60 jaar en sport veel terwijl de ander 80 jaar is en niet gewend om te bewegen. 

Als u niet gewend bent om veel te bewegen, bouw de oefeningen dan langzaam op over een periode van minimaal drie maanden. Als u de oefeningen goed kunt uitvoeren kunt u vaker of zwaarder trainen.

Op www.fyneon.nl3 kunt u een professional vinden die u kan begeleiden bij het sporten. Informeer bij uw zorgverzekeraar of de begeleiding vergoed wordt.

Conditietraining ( ook wel cardio genoemd) is belangrijk voor het verbeteren van uw conditie. Voorbeelden zijn stevig wandelen, hardlopen, roeien, zwemmen en fietsen.

Krachtraining ( ook wel weerstandstraining genoemd) helpt om spierkracht op te bouwen. Als u niet gewend bent om krachttraining te doen kunt u gemakkelijk blessures oplopen. Laat u begeleiden door een fysiotherapeut of sportschool en bouw de training rustig op.

Gezond eten

Gezond eten verkleint de kans op hart- vaatziekten, diabetes, spierzwakte, toename van lichaamsvet , vermoeidheid en botontkalking.

De adviezen voor gezonde voeding voor mannen die hormoontherapie ondergaan zijn hetzelfde als voor iedereen.

Algemene adviezen voor een gezonde voeding zijn:

• Eet dagelijks voldoende fruit, groeten en vezels. Fruit en groeten bevatten niet alleen vitamines en mineralen maar ook veel vezels.
• Vezels zitten ook in volkoren producten, zoals volkorenbrood en zorgen voor een goede stoelgang.
• Probeer dagelijks minimaal 250 gram groeten en 2 porties fruit ( ongeveer 200 gram) te eten.
• Beperk de inname van koffie en alcohol en stop met roken. Dit kan helpen om opvliegers te verminderen.
• Roken en alcohol kunnen botontkalking verergeren. Nicotine remt de aanmaak van nieuwe botcellen.
• Alcohol zorgt ervoor dat er meer calcium via de urine verloren gaat, dit gebeurt ook door cafeïne in koffie en cola.
• Stoppen met roken verkleint bovendien aanzienlijk de kans op hart- vaatziekten.
• Vraag uw behandelaar of huisarts om advies en hulp bij het stoppen met roken of het verminderen van alcoholgebruik.
• Zorg voor voldoende inname van calcium en vitamine D. Dit helpt de kans op botontkalking te verkleinen.
• Calcium vindt u vooral in zuivel. Eet dagelijks 4 porties zuivel.
• Vitamine D komt voor in vette vis, vlees, eieren, en zuivel. Ook maakt u huid vitamine D aan door zonlicht, dus buiten zijn is goed voor uw gezondheid.

Hoe wordt de behandeling gecontroleerd?

Enkele maanden na het begin van de hormoontherapie wordt met een PSA-bloedtest gecontroleerd of de behandeling effect heeft.

Als u last heeft van bijwerkingen, bespreek dit dan met uw behandelaar.

Als de bijwerkingen ernstig zijn, kunt u dagelijks contact opnemen met de oncologie verpleegkundige van de urologie.

Meer informatie

Bekijk onderstaande websites voor meer informatie:

• www.prostaatkankerstichting.nl4
• www.kanker.nl5
• www.kwf.nl6
• www.voedingenkankerinfo.nl 7
• www.voedingscentrum.nl8
• www.toonhermanshuisnoord-limburg.nl9
• www.fyneon.nl10
• www.iknl.nl11
• www.sickandsex.nl12

Vragen

Heeft u na het lezen van deze informatie nog vragen? Stel uw vragen tijdens het eerstvolgende bezoek of bel naar: